Bệnh viêm phế quản truyền nhiễm (Infectious Bronchitis – IB) là một trong những thách thức lớn nhất đối với ngành chăn nuôi gia cầm trên toàn thế giới. Do virus thuộc họ Coronaviridae gây ra, bệnh có khả năng lây lan cực nhanh qua đường hô hấp và tiếp xúc trực tiếp. Hiểu rõ bệnh IB gây hại đường hô hấp và thận như thế nào không chỉ giúp người chăn nuôi nhận diện sớm các dấu hiệu lâm sàng mà còn là cơ sở quan trọng để xây dựng quy trình phòng bệnh hiệu quả, giảm thiểu thiệt hại về kinh tế do tỷ lệ chết cao và sự sụt giảm năng suất nghiêm trọng.
TÓM TẮT
Cơ chế virus IB tấn công và gây hại hệ hô hấp gia cầm
Hệ thống hô hấp là “cửa ngõ” đầu tiên và cũng là mục tiêu tấn công chính của virus IB. Khi xâm nhập vào cơ thể, virus nhanh chóng nhân lên trong các tế bào biểu mô, gây ra những tổn thương thực thể nghiêm trọng, làm suy giảm khả năng tự bảo vệ của cơ thể gia cầm.
Sự phá hủy niêm mạc khí quản và các triệu chứng hô hấp điển hình
Ngay sau khi xâm nhập, virus IB tấn công trực tiếp vào lớp tế bào có lông rung của niêm mạc khí quản. Quá trình này làm tê liệt và phá hủy các lông rung – vốn có chức năng quét bụi bẩn và vi khuẩn ra khỏi đường hô hấp. Khi lớp bảo vệ này bị mất đi, niêm mạc khí quản trở nên phù nề, xuất huyết và tăng tiết dịch nhầy.
Người chăn nuôi có thể quan sát thấy các triệu chứng điển hình như gà há miệng để thở, có tiếng khò khè (rattling), hắt hơi và chảy nước mũi. Trong những trường hợp nặng, dịch nhầy tích tụ quá nhiều có thể tạo thành các nút bã đậu ở ngã ba khí quản, gây tắc nghẽn đường thở khiến gà chết nhanh do ngạt khí. Đây chính là biểu hiện rõ nét nhất minh chứng cho việc bệnh IB gây hại đường hô hấp và thận như thế nào ở giai đoạn đầu của bệnh.
Nguy cơ nhiễm trùng kế phát sau khi hệ hô hấp bị tổn thương
Sự tàn phá của virus IB lên niêm mạc đường hô hấp đã vô tình “mở cửa” cho các tác nhân gây bệnh khác xâm nhập. Khi hàng rào miễn dịch tại chỗ bị suy yếu, các loại vi khuẩn cơ hội luôn hiện diện trong môi trường như E. coli hoặc Mycoplasma (gây bệnh CRD) sẽ tấn công mạnh mẽ hơn.
Tình trạng nhiễm trùng kế phát này khiến bệnh cảnh trở nên phức tạp, dẫn đến viêm túi khí, viêm màng bao tim và viêm gan. Điều này không chỉ làm tăng tỷ lệ chết trong đàn mà còn khiến việc điều trị bằng kháng sinh trở nên tốn kém và ít hiệu quả hơn do nền tảng sức khỏe của gia cầm đã bị virus IB bào mòn từ trước.
Tác động nguy hiểm của virus IB biến chủng lên hệ thống thận
Bên cạnh thể hô hấp truyền thống, các biến chủng hướng thận (nephropathogenic strains) của virus IB đang trở nên phổ biến và nguy hiểm hơn. Việc tìm hiểu bệnh IB gây hại đường hô hấp và thận như thế nào ở thể này sẽ giúp người nuôi cảnh giác với những thiệt hại âm thầm nhưng khốc liệt.
Quá trình virus gây viêm thận và tích tụ muối urat
Ở thể thận, virus di chuyển qua đường máu để tấn công vào các tế bào biểu mô của ống thận. Tại đây, chúng gây ra tình trạng viêm thận cấp tính, làm thận sưng to gấp 2-3 lần so với bình thường và biến đổi màu sắc sang nhợt nhạt.
Chức năng lọc của thận bị đình trệ dẫn đến việc tích tụ muối urat (acid uric) trong các ống dẫn thận và niệu quản. Khi quan sát bệnh tích, ta sẽ thấy các đường vân trắng như mạng nhện chạy dọc theo bề mặt thận. Sự tích tụ này không chỉ gây đau đớn mà còn làm rối loạn cân bằng điện giải nghiêm trọng trong cơ thể gia cầm, khiến gà đi ngoài ra phân trắng loãng, chứa nhiều nước và muối urat.
Ảnh hưởng của tổn thương thận đến tỷ lệ chết và tăng trưởng
Tổn thương thận do virus IB gây ra thường có tỷ lệ tử vong cao hơn nhiều so với thể hô hấp thuần túy, đôi khi lên đến 30% hoặc cao hơn trong các đàn gà con. Do thận không thể bài tiết chất độc và duy trì áp suất thẩm thấu, gà rơi vào tình trạng mất nước trầm trọng, lông xơ xác và sụt cân nhanh chóng.
Ngay cả những cá thể sống sót sau đợt dịch cũng thường bị còi cọc, chậm lớn và khả năng hấp thụ dinh dưỡng kém do chức năng thận đã bị tổn thương vĩnh viễn. Đối với gà đẻ, tổn thương này còn gián tiếp làm giảm chất lượng vỏ trứng và tỷ lệ đẻ, gây thiệt hại kinh tế kéo dài cho trang trại.
Biện pháp phòng ngừa và kiểm soát bệnh IB toàn diện
Để hạn chế những tác động tiêu cực từ việc bệnh IB gây hại đường hô hấp và thận như thế nào, người chăn nuôi cần triển khai một chiến lược phòng thủ đa tầng, kết hợp giữa miễn dịch chủ động và quản lý môi trường.
Sử dụng vaccine đúng lộ trình để tạo miễn dịch chủ động
Vaccine là vũ khí quan trọng nhất để chống lại virus IB. Do virus này có nhiều chủng huyết thanh khác nhau và thường xuyên biến đổi, việc lựa chọn vaccine phải dựa trên đặc điểm dịch tễ của từng địa phương.
Quy trình tiêm phòng thường bắt đầu rất sớm, ngay từ khi gà được 1 ngày tuổi bằng phương pháp phun sương hoặc nhỏ mắt, nhỏ mũi để tạo miễn dịch tại chỗ trên niêm mạc đường hô hấp. Sau đó, các mũi nhắc lại bằng vaccine sống hoặc vaccine vô hoạt (nhũ dầu) sẽ giúp duy trì hàm lượng kháng thể cao và ổn định, bảo vệ cả hệ hô hấp và hệ thống thận trước sự tấn công của các chủng virus biến chủng.
Kiểm soát môi trường nuôi và thực hiện an toàn sinh học
Bên cạnh vaccine, việc tối ưu hóa môi trường nuôi là yếu tố then chốt để giảm áp lực mầm bệnh. Virus IB rất nhạy cảm với các chất sát trùng thông thường, do đó việc phun khử trùng định kỳ chuồng trại và khu vực xung quanh là bắt buộc.
Cần đảm bảo thông gió tốt để giảm nồng độ khí amoniac (NH3) trong chuồng, vì khí này có thể làm tổn thương thêm niêm mạc khí quản, tạo điều kiện cho virus tấn công dễ dàng hơn. Áp dụng nghiêm ngặt nguyên tắc “cùng vào – cùng ra” (all-in all-out) và hạn chế người lạ ra vào khu vực sản xuất để ngăn chặn sự lây lan chéo giữa các lứa nuôi.
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Bệnh IB trên gà có thể lây sang người hay không
Hiện nay, theo các nghiên cứu khoa học, virus gây bệnh viêm phế quản truyền nhiễm (IB) trên gia cầm có tính đặc hiệu loài rất cao. Virus này chỉ gây bệnh trên gà và một số loài chim, không lây sang người và không gây nguy hiểm cho sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, người chăn nuôi vẫn nên tuân thủ các quy định về vệ sinh bảo hộ lao động để tránh mang mầm bệnh từ trang trại này sang trang trại khác.
Làm thế nào để phân biệt IB thể hô hấp và IB thể thận
Mặc dù cả hai thể đều do virus IB gây ra, nhưng chúng có những điểm khác biệt rõ rệt về triệu chứng lâm sàng:
- IB thể hô hấp: Triệu chứng chủ yếu là khó thở, khò khè, chảy nước mũi; bệnh tích tập trung ở khí quản (xuất huyết, dịch nhầy); tỷ lệ chết thường thấp trừ khi có nhiễm trùng kế phát.
- IB thể thận: Triệu chứng nổi bật là gà uống nhiều nước, tiêu chảy phân trắng loãng, mất nước nhanh; bệnh tích đặc trưng là thận sưng to, nhợt nhạt và chứa đầy muối urat trắng; tỷ lệ chết thường cao và đột ngột hơn so với thể hô hấp.
Việc hiểu rõ bệnh IB gây hại đường hô hấp và thận như thế nào sẽ giúp bạn chủ động hơn trong công tác quản lý và bảo vệ đàn vật nuôi của mình một cách bền vững.